SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU WARSZTATÓW

Klimatologiczne serie pomiarowe – partycypacja pasjonatów meteorologii

Wrocław, 27-28 września 2014 r.

 

W dniach 27-28 września 2014 roku w Zakładzie Klimatologii i Ochrony Atmosfery Uniwersytetu Wrocławskiego odbyły się warsztaty „Klimatologiczne serie pomiarowe – partycypacja pasjonatów meteorologii”. Zostały one zrealizowane w ramach projektu „Klimatolodzy na rzecz zwiększenia partycypacji obywatelskiej”, finansowanego z Funduszy EOG. Warsztaty obejmowały 12 godzin szkolenia prowadzonego przez 6 trenerów, reprezentujących instytucje naukowe (Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie), niezależne stowarzyszenia (Sieć Obywatelska - Watchdog Polska, Stowarzyszenie Klimatologów Polskich) oraz prywatne firmy (Meteoplus oraz A-STER).

 

W warsztatach uczestniczyło 27 osób, w tym członkowie 3 stowarzyszeń (Stowarzyszenie Klimatologów Polskich, Stowarzyszenie Meteorologów Amatorów Ziem Śląskich oraz Stowarzyszenie Skywam Polska), pracownicy, doktoranci i studenci uczelni wyższych (Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Śląski, Uniwersytet Szczeciński, Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu oraz Uniwersytet Wrocławski), pracownik Karkonoskiego Parku Narodowego oraz kilkanaście osób prywatnych (pasjonatów meteorologii, osób prowadzących niezależne serwisy pogodowe oraz właścicieli amatorskich stacji meteorologicznych). Wszystkich łączyło zainteresowanie meteorologią, doskonalenie metodyki prowadzenia obserwacji meteorologicznych oraz problem swobodnego dostępu do danych meteorologicznych.

W czasie warsztatów poruszano następujące zagadnienia:

a)    bariery ponownego wykorzystania danych z sektora publicznego;

b)   prawo dostępu do danych meteorologicznych w świetle obowiązujących przepisów;

c)    metodyka prowadzenia pomiarów meteorologicznych – wytyczne Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO) – standardy w pomiarach meteorologicznych;

d)   instrumentarium pomiarowe (dokładność instrumentów pomiarowych, porównanie tradycyjnych i nowoczesnych przyrządów pomiarowych oraz amatorskich i profesjonalnych automatycznych stacji meteorologicznych, znaczenie osłon radiacyjnych);

e)    interpretacja danych meteorologicznych (dokładność i czułość przyrządów pomiarowych, lokalizacja stacji, reprezentatywność przestrzenna, problem zmiany położenia stacji, stosowanie poprawek);

f)    homogeniczność klimatologicznych serii pomiarowych;

g)    internetowe źródła danych meteorologicznych;

h)   prawo dostępu do danych meteorologicznych w świetle obowiązujących przepisów.


     Na samym początku wszystkich uczestników przywitał dr Marek Błaś (organizator warsztatów, członek kadry zarządzającej projektem i jednocześnie członek Zarządu SKP), który przedstawił kilka uwag natury organizacyjnej. Uroczystego otwarcia dokonał prof. dr hab. Krzysztof Migała, kierownik Zakładu Klimatologii i Ochrony Atmosfery UWr.

Pierwszy moduł, poprowadzony przez dra Marka Chabiora (koordynator realizowanego projektu oraz vice prezes SKP), został poświęcony barierom ponownego wykorzystania danych z sektora publicznego. Dr Marek Chabior wskazał na bariery ponownego wykorzystania danych wynikające z art. 102 i 110 ustawy prawo wodne oraz porozumień, jakie zawierają szkoły wyższe z IMGW. Porozumienia utraciły swoją ważność z dniem 29.12.2011 r., kiedy weszła w życie znowelizowana ustawa o dostępie do informacji publicznej. Wskazał, że udostępnienie danych powinno odbywać się na podstawie wniosku o ponowne wykorzystywanie informacji publicznej, który został przyjęty rozporządzeniem Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 17 stycznia 2012 r. Wskazał, że dostęp do danych dla podmiotów uprawnionych zgodnie z art. 110 ust. 3 prawa wodnego ograniczony jest tylko badań naukowych i dydaktyki. Ale nawet w tym wąskim zakresie, szkoły wyższe pozbawione są swoich praw przez porozumienia i umowy, jakie im narzuca IMGW. W § 8 ust. 1 porozumienia, uczelnia oświadcza, że jest świadoma, iż użyczone dane są przedmiotem prawa autorskiego IMGW(?) i odpowiedzialności z tym związanej. Uczelnia podpisując porozumienie zgadza się na przyjęcie odpowiedzialności z tytułu nieistniejących praw IMGW, które gdyby nawet istniały byłyby prawami Skarbu Państwa. To skarb państwa, a nie IMGW, zgodnie z art. 110 ust. 1 ustawy prawo wodne jest właścicielem danych meteorologicznych. Wbrew ustawie IMGW zabrania dalszego rozpowszechniania danych, bez względu na jego cel. W przypadku niedochowania „wymyślonych” przez IMGW obowiązków uczelnia zgodnie z § 8 ust. 5 porozumienia zapłaci IMGW PIB karę umowną, w wysokości łącznej wartości wszystkich użyczonych danych. Szkoły wyższe borykające się od lat z dostępem do danych tworzą własne sieci stacji meteorologicznych. Jednak danych z tych stacji nie mogą wykorzystywać dla potrzeb rozpoznania i kształtowania oraz ochrony zasobów wodnych kraju, a także rozpoznania warunków meteorologicznych, klimatologicznych i oceanologicznych, ponieważ zgodnie z art. 102 ust 3a wyłączne źródło do tego celu stanowią zbierane przez IMGW informacje hydrologiczne, meteorologiczne i oceanologiczne. Prawa obywateli zgodnie z art. 61 Konstytucji RP obejmują uzyskiwanie informacji od innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa. Właścicielem danych meteorologicznych zgodnie z art. 110 ust. 1 ustawy prawo wodne jest skarb państwa, a mimo to ustawodawca w kwestii dostępu do danych meteorologicznych nadal nie została rozwiązana.

 

Podczas warsztatów Szymon Osowski poruszał przede wszystkim kontekst danych meteorologicznych jako informacji związanych ze środowiskiem, a zatem dotyczących zagadnień wynikających z art. 74 Konstytucji RP. Ponadto zauważone zostało, iż dane meteorologiczne zostały wymienione wprost w ustawie z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Zgodnie z art. 8 udostępnieniu, o którym mowa w art. 8, podlegają informacje dotyczące: stanu elementów środowiska, takich jak: powietrze, woda, powierzchnia ziemi, kopaliny, klimat, krajobraz i obszary naturalne, w tym bagna, obszary nadmorskie i morskie, a także rośliny, zwierzęta i grzyby oraz inne elementy różnorodności biologicznej, w tym organizmy genetycznie zmodyfikowane, oraz wzajemnych oddziaływań między tymi elementami. Dlatego też dla uzyskania informacji związanych danymi meteorologicznymi powinno się korzystać z tej ustawy. Dodatkowo poruszona została w tym kontekście kwestia opłat, które nie mogą być kształtowane dowolnie, a muszą wynikać z Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie opłat za udostępnianie informacji o środowisku z dnia 12 listopada 2010 r. W kwestii ponownego wykorzystywania informacji publicznej danych gromadzonych przez PIB IMiGW podniesione zostało, że aktualnie obowiązujące przepisy Prawa wodnego bezsprzecznie nakazują stosować ustawę o dostępie do informacji publicznej. Dlatego też w konkluzjach zawarte zostało przez prowadzącego stanowisko, że nie ma w zasadzie przeszkód prawnych do pozyskiwania i wykorzystywania danych meteorologicznych.

W kolejnym module dr Krzysztof Siwek zaprezentował metodykę prowadzenia pomiarów meteorologicznych w kontekście wytycznych Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO). Dzielił się w ten sposób swoim wieloletnim doświadczeniem w zakresie organizacji i użytkowania profesjonalnych stacji meteorologicznych. Dr Krzysztof Siwek jest kierownikiem Pracowni Monitoringu Meteorologicznego Zakładu Meteorologii i Klimatologii UMCS w Lublinie. Szczególną uwagę zwrócono na niejednolite standardy w pomiarach meteorologicznych prowadzonych w różnych krajach oraz różnych sieciach pomiarowych. Wynikają one np. z tego, że WMO zaleca, aby czujnik do pomiaru temperatury i wilgotności był zamocowany w osłonie radiacyjnej na wysokości w przedziale od 120 do 200 cm ponad gruntem. O ile w Polsce przyjęto wysokość 200 cm, o tyle na przykład w Wlk. Brytanii jest to wysokość 150 cm. Te różnice sprawiają, że obie serie trudno ze sobą porównywać. Przestrzegano, że na etapie interpretacji wyników, porównywania serii pomiarowych z różnych stanowisk, należy zwrócić szczególną uwagę na bezpośrednie otoczenie stacji, ukształtowanie terenu, zasłonięcia terenowe, cechy podłoża, jego szorstkość (np. wysokość i gęstość traw). Należy zdawać sobie sprawę z ograniczeń i wad w stosowaniu określonych metod pomiarowych, czy też użytkowaniu danego typu czujnika pomiarowego. WMO określa dość szczegółowo zalecaną dokładność i zakres pomiarowy, kształt oraz budowę osłon radiacyjnych. Przyrządy meteorologiczne powinny być systematycznie doglądane, czyszczone oraz normowane, czyli porównywane z wzorcowymi, nieeksploatowanymi. Zwrócono uwagę, na niehomogeniczność serii pomiarowych wynikającą z różnych metod obliczania np. średniej dobowej temperatury powietrza. Jest kilka metod liczenia średniej dobowej, a różnice w wynikach mogą przekładać się nawet na obliczane średnie miesięczne (0,2-0,3 stopnia). Prowadzący zachęcał, aby w profesjonalnych stacjach meteorologicznych dublować pomiary stosując kontrolnie czujniki i metody tradycyjne (np. termometry rtęciowe) oraz automatyczne. Jeśli nie jest możliwe stosowanie czujników tradycyjnych zalecane jest dublowanie czujników automatycznych. Wiąże się to przede wszystkim z zabezpieczeniem się przed wszelkiego typu awariami i lukami pomiarowymi oraz umożliwia uchwycenie błędów pomiarowych. Dla przykładu - zastosowanie detektora opadu, który pozwala na określenie czasu trwania oraz intensywności opadu jest zabezpieczeniem przed generowaniem fałszywych impulsów w czasie czyszczenia przyrządu lub intensywnej rosy.

Ostatni moduł zaprezentowany w pierwszy dzień warsztatów dotyczył funkcjonalności, reprezentatywności oraz dostępności do informacji z drogowych stacji meteorologicznych. Za tą część warsztatów był odpowiedzialny dr Marek Marszał reprezentujący firmę A-STER z Krakowa. Firma zajmuje się projektowaniem i produkcją systemów pomiaru warunków środowiskowych oraz systemów pomiaru i sterowania ruchem drogowym. Podstawowe cele i wymagania, jakie powinny spełniać drogowe stacje automatyczne to: mierzyć parametry wymagane przez użytkownika, ostrzegać o możliwości wystąpienia zjawiska mającego bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo użytkowników drogi oraz umożliwiać dostęp do danych zewnętrznym odbiorcom. Przy tym powinny gwarantować dokładność pomiarów oraz przyjazną i niezawodną obsługę. Zaprezentowano warunki pogodowe, przy których wzrasta zagrożenie na drodze i które wymagają wydania komunikatów lub alarmów przestrzegających użytkowników dróg. Omówiono także jak działa cały system osłony meteorologicznej, rozpoczynając od części pomiarowej, a kończąc na wydaniu komunikatu lub wykonaniu odpowiednich prac drogowych. Największe problemy w funkcjonowaniu całego systemu to: synchronizacja czasu stacji, pobieranie i zarządzanie danymi, archiwizacja i bezpieczeństwo danych oraz utrzymanie i zarządzanie serwerem. Zaprezentowano także przykładowe realizacje:

a)    Wspomaganie decyzji „akcja zima” w rejonie Podhala. Informowanie, w sposób automatyczny, o alarmach i ostrzeżeniach pogodowych przez kanały komunikacyjne www/RSS/SMS.

b)   Wspomaganie decyzji „akcja zima” na podstawie ilości opadu, który ma wpływ na poziom gotowości służb utrzymaniowych i koszty ponoszone przez miasto na utrzymanie zimowe.

c)    Wspomaganie decyzji „akcja zima”. Dane ze stacji wykorzystywane są do kierowania służbami utrzymania zimowego. Wybranie właściwego momentu „solenia” przełożyło się na zwrot kosztów instalacji stacji pomiarowej.

Na koniec prowadzący zwrócił uwagę na kilka podstawowych kwestii natury techniczno-praktycznej: stacja automatyczna również wymaga obsługi, stacja automatyczna może podać błędne dane, stacja automatyczna wymaga stałego serwisowania, jej odporność na czynniki zewnętrzne jest ograniczona. Uczestnicy warsztatów byli szczególnie zainteresowani informacjami na temat: gęstości sieci pomiarowej, dostępnością do danych meteorologicznych z tego systemu oraz kosztami i odpowiedzialnością za podejmowane decyzje, ogłaszane alarmy.

W dniu 28.09.2014 r. pracownicy firmy „METEOPLUS”  (mgr Grzegorz Gałek oraz mgr Michał Godek) przeprowadzili zajęcia, których celem była wymiana doświadczeń w zakresie użytkowania amatorskich i profesjonalnych stacji meteorologicznych (metodyka pomiarów, instrumenty pomiarowe, interpretacja danych). Uczestników warsztatów zapoznano między innymi z teoretycznym 
i praktycznym zastosowaniem instrumentów pomiarowych w przydomowych stacjach meteorologicznych. Każdy z uczestników mógł przyjrzeć się z bliska ich budowie 
i funkcjonowaniu. Szczególną uwagę zwrócono na poprawność metodyczną ich obsługi. Ta część zajęć została uzupełniona o szczegółowe informacje dotyczące potencjalnych błędów pomiarowych, które mogą być wynikiem niewłaściwej lokalizacji instrumentów pomiarowych. W ramach praktycznego zastosowania zdobytej wcześniej wiedzy uczestnicy mieli za zadanie wskazanie optymalnej lokalizacji przydomowej stacji pogodowej dla zadanych warunków otoczenia, wykazując przy tym błędy pomiarowe, które potencjalnie wystąpią w przypadku niepoprawnego zlokalizowania stacji. Oddzielna część zajęć warsztatowych odbyła się w pracowni komputerowej. W tym miejscu poruszono problematykę, dotyczącą właściwego gromadzenia i przechowywania danych pomiarowych, a co najważniejsze: weryfikowania ich homogeniczności i uzupełniania luk w oparciu o dostępne „dane zewnętrzne”. W tym celu omówiono zagadnienia związane z potrzebą regularnej kalibracji urządzeń pomiarowych oraz pozyskiwania i odpowiedniego doboru w tym celu danych „referencyjnych”. W dalszej kolejności dyskutowana była kwestia czułości, dokładności i bezwładności różnego typu urządzeń pomiarowych. Uczestnicy Warsztatów zapoznali się z podstawowymi informacjami z zakresu wzorcowania i certyfikacji meteorologicznych urządzeń pomiarowych, z uwzględnieniem roli akredytacji PCA. Następnie dyskutowano o najczęstszych przyczynach zerwania homogeniczności ciągów danych meteorologicznych/klimatologicznych, jak również przyczynach powstawania luk w tychże ciągach. W dalszej kolejności zaprezentowano podstawowe, uproszczone metody uzupełniania luk w ciągach (różnicową i ilorazową), z zasygnalizowaniem specyfiki metod bardziej złożonych (np. metody Alexanderssona). Uczestnikom Warsztatów przedstawione zostały ogólnodostępne źródła danych meteorologicznych (istniejące w dużej mierze w oparciu o Dyrektywę 40 WMO), ze szczególnym naciskiem na przydatność bazy danych GSOD (Global Daily Summary of the Day). Dzięki zajęciom w pracowni komputerowej, przeprowadzono zajęcia praktyczne dotyczące metod wyszukiwania i optymalnego doboru stacji, jak również importu i ujednolicenia danych. Kolejnym etapem było praktyczne zapoznanie uczestników ze sprzętem pomiarowym (automatycznym i manualnym), zainstalowanym w ogródku pomiarowym Zakładu Klimatologii i Ochrony Atmosfery UWr.

Zajęcia warsztatowe zostały zakończone ogólną dyskusją, poświęconą perspektywom dostępu do publicznych danych meteorologicznych oraz planom rozwoju „społeczności/obywatelskich” sieci pomiarowych i kontroli gromadzonych za ich pośrednictwem danych meteorologicznych.